W ramach przygotowań, ale także już w fazie badań, odbyliśmy liczne spotkania z przedstawicielami rynku książki. Nasi rozmówcy z zainteresowaniem przyjęli informację o badaniu, wskazywali przy tym na różne dodatkowe problemy — od kwestii technicznych, takich jak formatowanie EPUB, po zagadnienia organizacyjne, np. kto w zespole powinien odpowiadać za dostępność. Zebrane pytania pogrupowaliśmy według tematyk i przesłaliśmy je do supertesterów. Poniżej prezentujemy tak pytania, jak i odpowiedzi.
Pierwsze pytanie dotyczyło synchrobooków — czyli książek elektronicznych, które łączą tekst w formacie e-booka z nagraniem audio, umożliwiając zarówno czytanie, jak i słuchanie tej samej treści. Użytkownik może czytać tekst, może słuchać nagrania, może też przełączać się między tymi trybami. Aplikacja synchronizuje pozycję w tekście z odtwarzanym dźwiękiem, co pozwala kontynuować lekturę w preferowany sposób. Ta funkcja jest coraz bardziej popularna także wśród widzących, zwłaszcza jeśli wersja audio jest nagrana przez profesjonalnego, popularnego lektora, a czytelnik lubi od czasu do czasu czytać wzrokowo i zmienia formę czytania w zależności od sytuacji (na przykład kierując samochodem vs odpoczywając w łóżku).
Mniejszość spośród badanych osób w ogóle spotkało się z taką formą e-booka. Pozostali albo nie wiedzieli, co to jest, albo wręcz nie zetknęli się z taką nazwą. Wygląda więc na to, że synchrobooki są obecnie mało popularne wśród niewidomych. Ci, którzy z nich korzystają, doceniają integrację audiobooka i e-booka, ale wskazują na trudności z intuicyjnym przełączaniem między formatami.
To pytanie miało na celu zidentyfikowanie, jakie narzędzia osoby niewidome faktycznie używają do czytania książek elektronicznych. Odpowiedzi najczęstsze:
Platformy: Legimi, Empik Go, Virtualo, Audioteka, Woblink
Programy/aplikacje: VoiceDream Reader, Speech Central, MSEdge, Firefox
Sprzęt: Orion Blue, iPhone
Wybór platform zależy od dostępności dla czytkników ekranu, komfortu odczytu i rodzaju urządzenia. W przypadku komputerów liczy się możliwość kopiowania fragmentów i szybkie tempo mowy, na telefonach — ekspresywne głosy i poręczność.
Dla osób niewidomych intuicyjna nawigacja i filtrowanie treści ma ogromne znaczenie — pomaga łatwo odnaleźć pożądane tytuły i oszczędza czas. Korzystanie z technologii wspierających, takich jak czytniki ekranu czy monitory brajlowskie, znacznie spowalnia proces poszukiwania książki, w porównaniu do osoby, która posługuje się wzrokiem i myszką przy nawigacji.
Opinie na temat serwisów książkowych były generalnie pozytywne. Problemy pojawiają się przy odkrywaniu nowych kategorii lub nowości. Niektórzy nie korzystają zbyt często z tego typu wyszukiwarek. Wiedzą, po co przychodzą. Korzystają raczej z serwisów z rekomendacjami lub przeglądają nowości na znanych już, zaprzyjaźnionych stronach.
Wydawcy chcą dowiedzieć się, które elementy interfejsu lub funkcje wymagają poprawy, aby korzystanie z e-booków było bardziej komfortowe. Badani najczęściej wymieniali problemy jak: trudna nawigacja po spisie treści lub menu, nieczytelne paski postępu w audiobookach, przypisy umieszczone bezpośrednio w tekście utrudniające czytanie. Nieliczni wspominali nieintuicyjne przełączanie między audiobookiem a e-bookiem. Jak można wywnioskować z odpowiedzi, to nawigacja i interakcja pozostają głównym wyzwaniem dla wydawców e-booków i audiobooków.
Chodzi tu o ocenę dostępności sklepów internetowych pod kątem całego procesu zakupu — od wyszukiwania tytułu, przez logowanie, aż po finalizację płatności. Informacja ta pozwala wydawcom zrozumieć, które platformy najlepiej wspierają osoby niewidome, a także na którym etapie zakupu książki mogą wystąpić potencjalne problemy. Najczęściej wymieniane platformy to: Publio, Virtualo, Woblink, Audioteka, SQN Store, Świat Książki, Ebookpoint.
Jeśli chodzi o finalizację zakupu, to z ankiet wynika, że płatności działają w większości dobrze. Czasem Blik sprawia problemy — w zależności od aplikacji bankowej i stopnia jej przystosowania do potrzeb osób mających problemy ze wzrokiem.
To pytanie dotyczy oceny, czy systemy płatności online są przyjazne dla czytników ekranu i innych narzędzi asystujących. Wydawcy chcą wiedzieć, czy korzystanie z konkretnych metod płatności może stanowić barierę dla osób niewidomych.
Większość testerów uważa, że PayU, PayPal, Przelewy24, Apple Pay działają poprawnie. Sporadyczne problemy pojawiają się przy metodzie Blik, co — jak wspomniano powyżej — zależne jest od przystosowania aplikacji bankowej.
Formalna zgodność z wytycznymi WCAG nie zawsze oznacza rzeczywistą wygodę użytkowania. To pytanie pozwala zrozumieć, gdzie teoretyczna dostępność nie przekłada się na praktyczne doświadczenia osób niewidomych. Kilka osób rzeczywiście informuje o tym, że mimo zadeklarowanej dostępności strony, natrafiło na problemy utrudniające czytanie — na przykład w obrębie listy ostatnio czytanych książek, paska postępu audiobooka czy spisu treści.
Większość badanych jest jednak zgodna, że nie ma tego typu problemów, jeśli korzysta z dobrze zaprojektowanej platformy.
To jest bardzo ważne pytanie kierowane do użytkowników korzystających z syntezatorów mowy. Gdzie leży granica między dostarczaniem odpowiedniej ilości informacji a utrudnieniem samego procesu czytania? Warto dodać, że korzystając z czytników ekranu, osoby niewidome są na ogół zmuszone wysłuchać całej zawartości, podczas gdy osoby widzące mogą łatwo pominąć nieistotne dla nich fragmenty.
Najczęstsze przeszkody to zbyt długie lub rozbudowane opisy alternatywne, nadmiar wtrąceń w tekście (przypisy, tłumaczenia w nawiasach), tabele i pseudo-stopki/nagłówki w PDF oraz brak jednolitego formatowania, np. przy przypisach.
Tutaj dominują funkcje wbudowane w czytnik lub screenreader (Ctrl+F, nawigacja po nagłówkach).
Niektórzy nie przeszukują książek, czytają rozdziałami lub ciągiem.
Jak można się domyślić, również tutaj wydawcy pytają o preferencje aplikacji, aby dowiedzieć się, które narzędzia najlepiej wspierają osoby niewidome i jakie funkcje tych aplikacji są szczególnie cenione.
Jeśli chodzi o odpowiedź na to pytanie, to wśród odpowiedzi znalazły się następujące aplikacje: VoiceDream Reader, Speech Central, VDR, Orion.
Część uczestników nie ma ulubionej aplikacji, korzysta z różnych programów.
Alt text w e-bookach jest kluczowy dla osób niewidomych — pozwala odczytać treść grafik i ilustracji.
Połowa ankietowanych preferuje alt text zwięzły, połowa — bardziej szczegółowy. Wiele zależy od kontekstu.
Wydaje się, że pytanie także należałoby postawić nieco inaczej. Przede wszystkim podział przebiega wzdłuż segmentów rynku książki. Jeśli jako wydawca mówimy do specjalistów i pokazujemy specjalistyczny element graficzny, to — jak nam podpowiada intuicja — powinniśmy postarać się o bardziej szczegółowy opis.
Celem jest sprawdzenie, czy używanie terminologii fachowej w opisach alternatywnych jest problematyczne dla osób niewidomych, co może wpływać na sposób przygotowywania materiałów przez wydawców. Czy czytelnicy wolą poznać nowe określenia, czy chcą jedynie dowiedzieć się, co znajduje się na zdjęciu, ale bez zbyt wnikliwych, czasem niezrozumiałych nazw poszczególnych elementów?
Większość twierdzi, że lubi opisy z użyciem fachowej terminologii. Dla zdecydowanej mniejszości badanych zbyt techniczny opis stanowiłby przeszkodę w komfortowym odbiorze e-booka.
Część testerów nie ma sprecyzowanego zdania. W dużym stopniu zależy to od zainteresowania daną pozycją wydawniczą, znajomości tematu czy poziomu technicznego całej książki. Wydaje nam się, że ponownie pytanie jest postawione zbyt ogólnie. Prawdopodobnie w segmencie książek technicznych opisy będą bardziej techniczne.
Zdecydowana większość testerów uważa, że jeśli chodzi o imiona i nazwiska, to należy je podawać, chyba że tekst znajdujący się bezpośrednio przed fotografią wyraźnie wskazuje, kogo opis dotyczy.
Ponownie zdecydowana większość testerów deklaruje, że woli szczegółowy, dłuższy opis (wygląd, ubiór, otoczenie). Nieliczni preferują krótki opis autora/autorki.
Różnice mogą wynikać z indywidualnego sposobu odbierania świata. Osoba niewidoma od urodzenia może uznać barwny opis zachodu słońca za zbyt obszerny, gdyż nie rozumie gry świateł, a osobie, która niedawno straciła wzrok, tego typu opis alternatywny może wiele wnieść do treści i odbioru książki.
Osoby charakteryzujące się umysłem ścisłym będą prawdopodobnie wolały opisy krótkie i treściwe, podczas gdy te z zacięciem humanistycznym docenią poetyckość i zwracanie uwagi na szczegóły.
W tym przypadku nie ma wątpliwości. Wszyscy zgadzają się, że należy zaznaczyć typ grafiki (zdjęcie, ilustracja, wykres). Daje im to pełniejszy obraz całości, zdają sobie jasno sprawę z różnic między poszczególnymi elementami graficznymi i chcą ich być świadomi, jak to się dzieje w przypadku osób czytających wzrokiem.
Mniej niż połowa testerów uważa tego typu szczegółowe opisy za istotne (sztuka, wykresy, ilustracje), podczas gdy dla większości szczegółowość w odniesieniu do pozycji artystycznych czy edukacyjnych nie jest niezbędnym wymogiem.
Pytanie nawiązuje do wcześniej zadanego i bada preferencje dotyczące sposobu udostępniania opisów grafik — czy powinny być dostępne w treści e-booka, czy też odsyłać do źródeł zewnętrznych.
Część woli pełny opis w tekście alternatywnym, inni — krótki opis w e-booku i odsyłacz do fachowego opisu (muzea, źródła zewnętrzne). W tym przypadku nieco więcej ankietowanych optuje za tekstem alternatywnym, tak, aby nie musiały odrywać się od czytanej książki. Nieco mniej niż połowa chciałoby mieć te dwie opcje jednocześnie. Tylko dla kilku ankietowanych ważniejsze byłoby odniesienie do źródeł zewnętrznych.
Połowa testerów uważa, że kropka na końcu alt tekstu nie ma dla nich większego znaczenia. Niewiele mniejsza grupa testerów twierdzi, że postawienie kropki pomaga w lepszej orientacji, gdzie zaczyna się i kończy alt text i są przy tym dosyć stanowczy. Tak zatem nawet w temacie kropki nie ma jasności.
Projekt „Badanie oferty e-booków oraz potrzeb niewidomych czytelników książek w kontekście Ustawy o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług z dnia 26 kwietnia 2024 r.” został złożony do programu NCK Kultura – Interwencje 2025.
W syntetycznym opisie projektu w marcu 2025 roku napisaliśmy: „W Polsce nie ma wiarygodnych danych na temat osób niewidomych pod kątem uczestnictwa w kulturze tekstu. Z drugiej strony środowisko wydawców nie do końca rozumie wymagania Ustawy z dnia 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze, która zaczęła obowiązywać 28 czerwca 2025 roku i m.in. wprowadziła obowiązek powszechnego dostosowania e-booków do potrzeb osób niewidomych. (...) W obu środowiskach — tj. niewidomych, jak i wydawców — nie ma wiedzy na temat skali zjawiska ani faktycznych potrzeb, nie ma też systemowej komunikacji pomiędzy środowiskami. Stawiamy sobie za cel zbadanie stanu faktycznego, wypracowanie rekomendacji i ustanowienie stabilnego sposobu komunikacji pomiędzy środowiskami. W tym celu należy:
Zbadać niewidomych pod kątem praktyk czytelniczych (co i jak czytają, w jaki sposób pozyskują e-booki, jak interpretują prawo etc.)
Zbadać ofertę wydawniczą e-booków po wejściu w życie ustawy (czy, jak, w jakim zakresie wydawcy wdrożyli założenia ustawy)
Przeprowadzić kwerendę źródeł i zaleceń znajdujących się w przestrzeni publicznej
Opracować rekomendacje i rozpocząć promowanie dobrych praktyk
Doprowadzić do powstania grupy roboczej ds. dostępności w Polskiej Izbie Książki.”.
Niniejszy raport służy realizacji tego celu. Kolejnym etapem naszych działań będzie promowanie dobrych praktyk.
Fundację Polskich Niewidomych i Słabowidzących „Trakt” powołało siedmiu niewidomych fundatorów 17 marca 2005 roku. Ludzie ci postanowili podzielić się swoją wiedzą i doświadczeniem m.in. po to, by pokazać na własnym przykładzie, że utrata wzroku nie musi równać się społecznemu wykluczeniu. W 2006 roku nasza fundacja otrzymała status organizacji pożytku publicznego, co pozwala darczyńcom na przekazywanie nam 1,5% podatku.
Naszą misją jest wspieranie osób z dysfunkcją wzroku na każdym etapie życia — od edukacji, przez rehabilitację, aż po aktywizację społeczną i zawodową. Upowszechniamy wiedzę na temat funkcjonowania i potrzeb osób z dysfunkcją wzroku, przeciwdziałamy wykluczeniu społecznemu i dążymy do jak największej integracji osób z naszego środowiska z osobami sprawnymi.
Od 2021 roku angażujemy się w projekty związane z audytami dostępności cyfrowej stron internetowych, aplikacji i publikacji elektronicznych. Obecnie współpracujemy z wydawnictwami, instytucjami kultury i organizacjami pozarządowymi, pomagając im zrozumieć i wdrażać zasady projektowania uniwersalnego.
Jako fundacja służymy głosem doradczym na forum Polskiej Izby Książki od ponad 10 lat. Od marca 2023 roku występujemy w PIK w roli ekspertów podczas różnych spotkań czy konferencji dotyczących dostępności. Staramy się w PIK lansować hasło: „Nic o niewidomych bez niewidomych”. Od początku 2025 roku zabiegamy o przeprowadzenie szkoleń oraz o utworzenie grupy roboczej mającej na celu opracowanie standardów i dobrych praktyk dotyczących przygotowania w pełni dostępnych e-booków.
W marcu 2025 roku, podczas targów w Poznaniu, otrzymaliśmy zaproszenie i na początku lipca 2025 roku formalnie przystąpiliśmy do PIK. Byliśmy jednym z inicjatorów powołania grupy roboczej ds. dostępności.
Wystąpiliśmy także na konferencji dyrektorów Stowarzyszenia Wydawców Szkół Wyższych w Gdańsku w czerwcu 2025 roku i współpracujemy z SWSW w celu promocji rozwiązań dostępnościowych w środowisku wydawców akademickich.
Raport został przygotowany i opracowany przez radę w składzie:
Dag Kudera, z fundacją związana od 2024 roku, koordynatorka ds. wydawniczych fundacji, aktywnie działa w klubach niewidomych czytelników książek.
Renek Mendruń, Prezes Zarządu Fundacji Trakt, analityk i praktyk rynku książki od ponad 25 lat, konsultant NielsenIQ BookData w Polsce.
Paweł Miąsik, z fundacją związany od 2019 roku, specjalista ds. UX, tester różnych rozwiązań i usług pod kątem dostępności cyfrowej.
Dr Dariusz Mikułowski, Przewodniczący Rady Fundacji Trakt, adiunkt w Instytucie Informatyki Uniwersytetu w Siedlcach. Kieruje zespołem badawczym skupionym na technologiach asystujących, mających na celu kompensację barier w komunikowaniu się, edukacji i codziennym funkcjonowaniu osób o szczególnych potrzebach, zwłaszcza osób niewidomych. Posiada doświadczenie w prowadzeniu i kierowaniu badaniami naukowymi, autor około 50 publikacji. Brał udział w kilku projektach badawczych zorientowanych na wspomaganie osób niepełnosprawnych, w ramach których opracowano systemy do nauczania matematyki PlatMat oraz Euromath, aplikację wspomagającą nawigację osób wewnątrz budynków NaviSecure aktualnie działającą na terenie Uniwersytetu w Siedlcach.
Monika Zarczuk-Engelsma, z fundacją związana od 2024 roku, kierowniczka biura fundacji, autorka tekstów na temat dostępności, blogerka.
Dr Edyta Zduńska-Leseux, członkini Rady Fundacji Trakt, badaczka i nauczycielka akademicka w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Specjalizuje się w badaniach z obszaru dostępności, zrównoważonego rozwoju, przedsiębiorczości i innowacyjności. Autorka publikacji naukowych: monografii, rozdziałów, artykułów naukowych. Ambasadorka dostępności w SGH. Przewodnicząca Rady i członkini zespołu roboczego do spraw udziału osób ze szczególnymi potrzebami w działalności badawczej w ramach projektu Inkluzywna SGH „In SGH”, a także współrealizatorka projektu „Inkluzywność, Dostępność i Aktywność w Uniwersytetach Europejskich”. Uczestniczka prac nad Strategią dostępności SGH i innych regulacji w zakresie dostępności w uczelni. Kierowniczka studiów podyplomowych na SGH „Zarządzanie dostępnością w biznesie”. Działaczka społeczna na rzecz wdrażania przepisów Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, , członkini Zarządu i Leaderka obszaru Vision w LC Warszawa Host,.